Συνεξάρτηση: Γιατί επιλέγουμε ανθρώπους που μας πληγώνουν;

“Όταν γνώρισα τον Γιώργο*, ένιωσα αμέσως αυτή την έντονη έλξη. Υπήρχε κάτι στον τρόπο του που τον έκανε απρόβλεπτο, που με έκανε να θέλω να τον καταλάβω, να τον βοηθήσω. Είδα το πόνο πίσω από το θυμό του…”.

Σταμάτησε για λίγο και μετά συνέχισε. “Τώρα, τρία χρόνια μετά, συνειδητοποιώ ότι αυτό είναι το τρίτο κατά σειρά άτομο στη ζωή μου με παρόμοια προβλήματα. Γιατί επιλέγω συνεχώς ανθρώπους που χρειάζονται ‘διόρθωση’;”

Η ερώτηση της Ηρώς* αντηχεί στην καρδιά ενός φαινομένου που συναντώ σχεδόν καθημερινά στο γραφείο μου, τη συνεξάρτηση. Από τα χρόνια εμπειρίας μου ως Σύμβουλος Επικοινωνίας & Σχέσεων, έχω διαπιστώσει ότι αυτό το μοτίβο επηρεάζει αμέτρητες ζωές, συχνά αθόρυβα και ύπουλα.

“Η συνεξάρτηση είναι η προσπάθεια να γεμίσουμε τα δικά μας κενά
μέσα από τις ανάγκες των άλλων.”

Τι σημαίνει στ’ αλήθεια συνεξάρτηση;

Στους ανθρώπους που εργάζομαι μαζί τους, συχνά εξηγώ ότι η συνεξάρτηση είναι σαν ένας αόρατος χορός , χορεύουμε τόσο κοντά με κάποιον άλλο που χάνουμε τα βήματά μας, τον προσωπικό μας ρυθμό, την ίδια μας την ταυτότητα.

Για να είμαστε ειλικρινείς, η συνεξάρτηση δεν είναι απλώς υπερβολική αγάπη ή φροντίδα. Πρόκειται για ένα συναισθηματικό και συμπεριφορικό μοτίβο όπου αντλούμε την αίσθηση της προσωπικής μας αξίας από τη φροντίδα και την “επιδιόρθωση” των άλλων, συχνά αγνοώντας παντελώς τις δικές μας ανάγκες.

Όπως είπα στην Ηρώ: “Αυτό που περιγράφεις δεν είναι απλώς έλξη. Είναι η αναγνώριση ενός συναισθηματικού τοπίου που μοιάζει με σπίτι.”

Πώς ξεκινά η συνεξάρτηση; Τα μαθήματα της παιδικής ηλικίας

Κάθε φορά που εξερευνώ με τους πελάτες μου τις ρίζες της συνεξάρτησης, καταλήγουμε σχεδόν πάντα στην παιδική ηλικία. Έτσι έγινε και με την Ηρώ.

“Μπορείς να μου περιγράψεις πώς ήταν τα πράγματα στο σπίτι σου όταν μεγάλωνες;” τη ρώτησα.

“Η μητέρα μου είχε κατάθλιψη,” απάντησε. “Ο πατέρας μου συχνά απουσίαζε λόγω δουλειάς. Από τα 8 μου, ήξερα πώς να φτιάχνω φαγητό, να βάζω πλυντήριο, να φροντίζω τον μικρό μου αδερφό. Συχνά βρισκόμουν να παρηγορώ τη μαμά όταν έκλαιγε.”

Αυτό που περιέγραφε η Ηρώ είναι αυτό που στον χώρο μας ονομάζουμε “παιδοποίηση του γονέα”, όταν ένα παιδί αναλαμβάνει ρόλους που δεν αντιστοιχούν στην ηλικία του. Στις περιπτώσεις αυτές, το παιδί μαθαίνει ότι η αξία του εξαρτάται από το πόσο μπορεί να φροντίσει τους άλλους.

Τέτοιες πρώιμες εμπειρίες διαμορφώνουν βαθιά τον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας και τις σχέσεις. Δημιουργούν ένα εσωτερικό πρότυπο που μας λέει: “η αγάπη είναι να θυσιάζεσαι για τους άλλους”, “αν δεν φροντίζεις κάποιον, δεν είσαι χρήσιμος”, “οι δικές σου ανάγκες έρχονται πάντα δεύτερες”.

Πώς μας παγιδεύει η “χημεία”;

“Όταν λες ότι ένιωσες αμέσως έλξη για τον Γιώργο,” ρώτησα την Ηρώ, “τι ακριβώς ένιωθες στο σώμα σου;”
“Μια έντονη ενέργεια,” απάντησε. “Πεταλούδες στο στομάχι, αλλά και κάτι σαν… άγχος, νομίζω. Ένα τράβηγμα που με έκανε να θέλω να τον πλησιάσω, αλλά ταυτόχρονα ένιωθα και λίγο φόβο.”

Ξέρετε αυτή την αίσθηση που πολλοί περιγράφουν ως “χημεία”; Αυτό που νιώθουμε σαν μαγνητισμό προς κάποιο άτομο; Μισό λεπτό να σκεφτούμε τι πραγματικά συμβαίνει εκεί.

Στην πραγματικότητα, αυτό που συχνά εκλαμβάνουμε ως “χημεία” ή “έντονη έλξη” είναι στην πραγματικότητα η αναγνώριση ενός οικείου συναισθηματικού τοπίου. Ελκόμαστε από αυτό που μας είναι γνώριμο, ακόμα κι αν αυτό το γνώριμο είναι επώδυνο.

Αυτό που συνειδητοποίησε η Ηρώ μέσα από τις συνεδρίες μας, ήταν ότι δεν ήταν τυχαίο που ένιωθε έλξη από άνδρες συναισθηματικά μη διαθέσιμους. Ο πατέρας της ήταν συχνά απών, τόσο σωματικά όσο και συναισθηματικά. Είχε μάθει να συνδέει την αγάπη με την προσπάθεια να κερδίσει την προσοχή και την αποδοχή κάποιου που είναι δύσκολο να πλησιάσει.

Γιατί θέλουμε να “σώσουμε” τους άλλους;

Ίσως το πιο κεντρικό χαρακτηριστικό της συνεξάρτησης είναι η ανάγκη να “σώσουμε” ή να “διορθώσουμε” τον άλλο. Η Ηρώ το περιέγραψε τέλεια όταν είπε “Είδα τον πόνο πίσω από το θυμό του… Ήθελα να τον καταλάβω, να τον βοηθήσω.”

Τι κρύβεται πίσω από αυτή την ακαταμάχητη παρόρμηση να γίνουμε σωτήρες;

Όπως εξήγησα στην Ηρώ, αυτή η ανάγκη εκπληρώνει δύο βασικές ψυχολογικές επιθυμίες: την ανάγκη για έλεγχο και την ανάγκη για σκοπό. Όταν εστιάζουμε στα προβλήματα του άλλου, αποφεύγουμε να αντιμετωπίσουμε τα δικά μας συναισθήματα αδυναμίας ή κενού.

“Αν μπορέσω να τον βοηθήσω, θα νιώσω χρήσιμη. Αν μπορέσω να τον κάνω ευτυχισμένο, η ζωή μου θα έχει νόημα,” μου είπε η Ηρώ σε μια στιγμή επίγνωσης.

Πίσω από την ανάγκη να σώσουμε τους άλλους κρύβεται συχνά και κάτι βαθύτερο: η ανάγκη να σώσουμε ένα μέρος του εαυτού μας που δεν μπορέσαμε να προστατεύσουμε στην παιδική ηλικία. Όταν η Ηρώ προσπαθούσε να βοηθήσει τον Γιώργο με τον θυμό του, σε κάποιο επίπεδο προσπαθούσε να βοηθήσει και τον μικρό της εαυτό που ένιωθε αβοήθητος μπροστά στη θλίψη της μητέρας της.

Τα “όχι” που δεν μπορούμε να πούμε

Ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα συμπτώματα της συνεξάρτησης είναι η δυσκολία οριοθέτησης, η δυσκολία να πούμε “όχι”.

“Πόσο εύκολο είναι για σένα να αρνηθείς κάτι που σου ζητά ο Γιώργος;” ρώτησα την Ηρώ.
“Σχεδόν αδύνατο. Όταν μου ζητάει βοήθεια, ή όταν βλέπω ότι χρειάζεται κάτι, δεν μπορώ να του αρνηθώ. Ακόμα κι αν είμαι εξαντλημένη.”
“Και τι συμβαίνει μετά;” ρώτησα.
“Θυμώνω. Το κρατάω μέσα μου, μέχρι που κάποια στιγμή εκρήγνυμαι για κάτι ασήμαντο.”

Στη συνεξάρτηση, τα όρια είναι θολά ή ανύπαρκτα. Το συνεξαρτημένο άτομο αισθάνεται υπεύθυνο για τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές των άλλων, ή επιτρέπει στους άλλους να παραβιάζουν τα δικά του όρια.

Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: δεν λέμε όχι, μετά θυμώνουμε που δεν μας σέβονται, μετά νιώθουμε ενοχές για τον θυμό μας και προσπαθούμε να αποδείξουμε την αγάπη μας ακόμα περισσότερο, θυσιάζοντας και πάλι τις ανάγκες μας.

Τι θα γινόταν αν έβαζες τον εαυτό σου πρώτα;

Μετά από αρκετές συνεδρίες, η Ηρώ άρχισε να συνειδητοποιεί ότι η απελευθέρωση από τη συνεξάρτηση ξεκινάει με μια αλλαγή εστίασης, από τον άλλο στον εαυτό.

“Θα ήθελα να δοκιμάσεις κάτι,” της πρότεινα. “Κάθε φορά που νιώθεις την παρόρμηση να ‘σώσεις’ τον Γιώργο, σταμάτα και ρώτησε τον εαυτό σου: ‘Τι χρειάζομαι εγώ αυτή τη στιγμή;'”
Η Ηρώ με κοίταξε με έκπληξη. “Αυτό δεν είναι εγωιστικό;”
“Δεν είναι εγωισμός, είναι αυτοφροντίδα,” της εξήγησα. “Σκέψου το σαν τις οδηγίες που μας δίνουν στην περίπτωση έκτακτης ανάγκης, πρώτα φροντίζεις για τη δική σου ασφάλεια, και μετά βοηθάς τους άλλους. Αν δεν είσαι εσύ καλά, πώς θα στηρίξεις κάποιον άλλο;”

Με το πέρασμα των εβδομάδων, η Ηρώ άρχισε να εφαρμόζει αυτή τη νέα προσέγγιση. Στην αρχή, ένιωθε άβολα και ήταν γεμάτη από ενοχές. Αλλά σιγά-σιγά, καθώς έβλεπε ότι ο κόσμος δεν κατέρρεε όταν έβαζε προτεραιότητα τις δικές της ανάγκες, άρχισε να αισθάνεται πιο δυνατή και πιο ήρεμη.

5 Βήματα Προς την Απελευθέρωση από τη Συνεξάρτηση

Μέσα από τη δουλειά μου με την Ηρώ αλλά και πολλούς άλλους, έχω διαμορφώσει 5 βασικά βήματα που βοηθούν στην απελευθέρωση από τη συνεξάρτηση:

1. Αναγνώριση και Επίγνωση

Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε τα μοτίβα συνεξάρτησης στη ζωή μας. Η Ηρώ χρειάστηκε να δει ότι το μοτίβο της έλξης προς ανθρώπους που “χρειάζονται διόρθωση” δεν ήταν τυχαίο, αλλά συνδεόταν με τις παιδικές της εμπειρίες.

Τι συμβαίνει στο σώμα σας όταν κάποιος σας ζητάει βοήθεια; Πώς αντιδράτε όταν κάποιος δείχνει συναισθηματικά μη διαθέσιμος; Παρατηρήστε τις σωματικές αισθήσεις, τις σκέψεις και τα συναισθήματά σας.

2. Εκμάθηση Οριοθέτησης

Η οριοθέτηση είναι ζωτικής σημασίας για την ανάρρωση από τη συνεξάρτηση. Αυτό περιλαμβάνει την αναγνώριση των δικών σας αναγκών και επιθυμιών, την επικοινωνία τους με σαφήνεια και τη διατήρηση των ορίων σας ακόμα κι όταν αντιμετωπίζετε αντίσταση.

Για την Ηρώ, αυτό ξεκίνησε με μικρά βήματα , να πει “όχι” σε ένα αίτημα το Σαββατοκύριακο, να εκφράσει τι την ενοχλεί, να αφιερώσει χρόνο για τον εαυτό της χωρίς να αισθάνεται ενοχές.

3. Ανάπτυξη Αυτοσυμπόνιας

Η αυτοσυμπόνια είναι η ικανότητα να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας με την ίδια καλοσύνη που θα δείχναμε σε ένα αγαπημένο πρόσωπο. Στη συνεξάρτηση, συχνά είμαστε σκληροί με τον εαυτό μας, κριτικοί, απαιτητικοί, ανελέητοι.

Η Ηρώ έμαθε να λέει στον εαυτό της: “Έκανα ό,τι καλύτερο μπορούσα με αυτά που ήξερα τότε” αντί να κατηγορεί τον εαυτό της για τις επιλογές του παρελθόντος.

4. Επανασύνδεση με τις Δικές σας Ανάγκες και Αξίες

Ρωτήστε τον εαυτό σας: “Τι θέλω πραγματικά; Τι με γεμίζει χαρά; Ποιες είναι οι αξίες που θέλω να καθοδηγούν τη ζωή μου;”

Η Ηρώ συνειδητοποίησε ότι είχε παραμελήσει το πάθος της για τη ζωγραφική και τις βόλτες στη φύση. Καθώς άρχισε να αφιερώνει χρόνο σε αυτές τις δραστηριότητες, άρχισε να νιώθει πιο ολοκληρωμένη, λιγότερο εξαρτημένη από την επιβεβαίωση του συντρόφου της.

5. Δημιουργία Υγιών Σχέσεων

Καθώς επανασυνδεόμαστε με τις δικές μας ανάγκες και αξίες, μπορούμε να αρχίσουμε να συμμετέχουμε σε σχέσεις από θέση αυτονομίας και όχι ανάγκης.

Για την Ηρώ, αυτό σήμαινε να αξιολογήσει εκ νέου τη σχέση της με τον Γιώργο. Τελικά αποφάσισε να μείνει στη σχέση, αλλά με νέους όρους, με περισσότερη αυτονομία, με ξεκάθαρα όρια, και με την κατανόηση ότι δεν είναι δική της ευθύνη να “διορθώσει” τον Γιώργο.

Η Συνεξάρτηση Είναι Επίκτητη, Όχι Έμφυτη

Η Ηρώ, όπως και πολλοί άλλοι άνθρωποι, έμαθε μια σημαντική αλήθεια: η συνεξάρτηση είναι ένα βαθιά ριζωμένο μοτίβο, αλλά όχι μια μόνιμη κατάσταση. Είναι μια συμπεριφορά που μάθαμε και μπορούμε να την αποβάλουμε.

Ο εγκέφαλός μας διατηρεί την ικανότητα να αλλάζει και να δημιουργεί νέα “μονοπάτια” σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Αυτό σημαίνει ότι μπορούμε να αποβάλουμε τα παλιά πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς και να αναπτύξουμε νέα, πιο υγιή.

Η αποδέσμευση από τη συνεξάρτηση δεν σημαίνει ότι δεν νοιαζόμαστε. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε τα όριά μας και σεβόμαστε την αυτονομία των άλλων. Σημαίνει ότι η αγάπη που δίνουμε είναι μια επιλογή από περίσσευμα, όχι μια απεγνωσμένη προσπάθεια να γεμίσουμε ένα κενό μέσα μας.

Όπως είπε η Ηρώ στην τελευταία μας συνεδρία: “Για πρώτη φορά, νιώθω ότι αγαπώ από επιλογή, όχι από ανάγκη. Και είναι απελευθερωτικό.”

“Δεν είναι η ‘χημεία’ που μας ελκύει σε επώδυνες σχέσεις,
αλλά η αναγνώριση ενός συναισθηματικού τοπίου που μοιάζει με σπίτι.”

*(τα ονόματα στο άρθρου είναι τυχαία)

* * *

Αναγνωρίζετε μοτίβα συνεξάρτησης στις σχέσεις σας; Νιώθετε εγκλωβισμένοι σε κύκλους που επαναλαμβάνονται; Αν αισθάνεστε έτοιμοι να κάνετε το βήμα, επικοινωνήστε μαζί μου: karapati.gabriella@gmail.com

Σε μια προσωπική συνάντηση:

• Θα εντοπίσουμε τα μοτίβα που σας εμποδίζουν να εξελιχθείτε
• Θα οραματιστούμε μαζί τις θετικές αλλαγές που χρειάζεστε
• Θα δημιουργήσουμε ένα πλάνο δράσης προσαρμοσμένο στη δική σας περίπτωση

Γαβριέλλα Καραπατή
Σύμβουλος Επικοινωνίας & Σχέσεων
Personal Life Coach